Prawo miało ograniczyć nadużycia. Zamiast tego tworzy system, w którym największą cenę płacą osoby najsłabsze. Seniorzy, pacjenci onkologiczni, dzieci i opiekunowie osób z niepełnosprawnościami stają wobec barier, których nie są w stanie pokonać. Ta ekspertyza pokazuje, dlaczego obecne przepisy wymagają pilnej korekty.

Gdy przepisy wygasają, problemy nie znikają

Usługi integracyjne, opieka zdrowotna i wsparcie mieszkaniowe mają kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa osób objętych ochroną czasową oraz ich stopniowego usamodzielniania się. Szczególnej ochrony wymagają osoby, które ze względu na wiek, stan zdrowia, niepełnosprawność lub obowiązki opiekuńcze nie są w stanie podjąć zatrudnienia i samodzielnie zabezpieczyć swoich podstawowych potrzeb. Ekspertyza przygotowana w ramach projektu „Akademia NGO – dobre prawo dla integracji” analizuje skutki ustawy z 23 stycznia 2026 roku, która stopniowo wygasza rozwiązania wprowadzone w związku z wojną w Ukrainie. Dokument koncentruje się na dostępie cudzoziemców do usług integracyjnych, ochrony zdrowia i wsparcia mieszkaniowego, ze szczególnym uwzględnieniem osób w wieku senioralnym oraz rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnościami.

Trzy daty, które zmieniają system wsparcia

Ustawa przewiduje trzy kolejne etapy wygaszania pomocy, wpływające na sytuację osób objętych ochroną czasową, instytucji pomocowych i samorządów.

1. Od 1 lipca 2026 roku zawężono grupę osób uprawnionych do bezpłatnego pobytu w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania. Poza systemem mogą znaleźć się m.in. niektóre rodziny z dziećmi, opiekunowie tymczasowi oraz osoby, które z powodu opieki nad dzieckiem z niepełnosprawnością nie mogą podjąć pracy. Grozi to nakładaniem opłat komercyjnych, utratą zakwaterowania, bezdomnością, a nawet rozdzielaniem rodzin.
2. Od 1 stycznia 2027 roku ma zakończyć się centralne finansowanie części instytucjonalnych form wsparcia, w tym pobytu osób objętych ochroną czasową w domach pomocy społecznej. Koszty opieki nad osobami trwale niesamodzielnymi mają obciążyć gminy kierujące. Ekspertyza wskazuje również na ryzyko przenoszenia osób leżących, z zaawansowaną demencją lub głęboką niepełnosprawnością do obiektów bez odpowiedniego personelu i zaplecza medycznego.
3. 4 marca 2027 roku ma natomiast wygasnąć ochrona czasowa i powszechny status UKR. Według ekspertyzy może to ograniczyć dostęp do publicznej ochrony zdrowia, szczególnie osobom korzystającym z leczenia onkologicznego, programów lekowych i terapii ambulatoryjnych. W trudnej sytuacji mogą znaleźć się także osoby w wieku senioralnym, którym nawet bardzo niska emerytura zagraniczna utrudnia uzyskanie innego tytułu do ubezpieczenia, a wiek lub stan zdrowia uniemożliwiają podjęcie pracy albo rejestrację jako osoba bezrobotna.

Samorządy między obowiązkiem a brakiem finansowania

Wygaszanie programów centralnych obciąża także gminy i powiaty, odpowiedzialne m.in. za przeciwdziałanie bezdomności, ubóstwu i wykluczeniu osób z niepełnosprawnościami. Usługi integracyjne dla cudzoziemców nie zostały jednak jednoznacznie określone jako ich obowiązkowe zadania własne. Lokalne programy integracyjne, asystentura kulturowa i wsparcie językowe nie mają wystarczająco jasnej podstawy prawnej ani stabilnego finansowania. Samorządy mogą więc być zobowiązane do udzielania pomocy bez odpowiednich środków i jednoznacznego upoważnienia do ich wydatkowania, narażając się przy tym na zakwestionowanie poniesionych kosztów przez organy kontroli finansowej.

Dwa kierunki zmian prawnych

Ekspertyza przedstawia dwa możliwe, alternatywne lub uzupełniające się modele rozwiązań systemowych.

Pierwszym z nich jest szybka nowelizacja osłonowa, która miałaby zahamować najpoważniejsze skutki ustawy wygaszającej. Proponowane rozwiązania obejmują m.in. zagwarantowanie ciągłości rozpoczętego leczenia onkologicznego i udziału w programach lekowych, niezależnie od przejściowych problemów z ustaleniem tytułu do ubezpieczenia. Ekspertyza proponuje także wprowadzenie pojęcia cudzoziemca znajdującego się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej. Kategoria ta obejmowałaby osoby, które ze względu na wiek, chorobę, niepełnosprawność albo konieczność opieki nad dzieckiem z niepełnosprawnością nie mogą podjąć zatrudnienia lub samodzielnie zaspokoić potrzeb mieszkaniowych i zdrowotnych. Takie osoby, a także małoletnie dzieci wraz z opiekunami, miałyby zachować prawo do bezpłatnego zakwaterowania.

Drugim proponowanym rozwiązaniem jest kompleksowa reforma ustrojowa. Zakłada ona trwałe umieszczenie mechanizmów ochronnych w ogólnych przepisach dotyczących udzielania cudzoziemcom ochrony w Polsce. Celem jest szersze i jednoznaczne zdefiniowanie grup szczególnie wrażliwych, ograniczenie barier administracyjnych oraz stworzenie stabilnych zasad dostępu do zakwaterowania i ochrony zdrowia, które nie zależałyby wyłącznie od czasowych rozwiązań specjalnych.

Bezpieczna podstawa działania gmin i powiatów

Ekspertyza postuluje dodatkowo zabezpieczenie sytuacji finansowej samorządów. Jednym z proponowanych rozwiązań jest jednoznaczne wpisanie usług integracji społecznej i wsparcia kryzysowego dla cudzoziemców do katalogu obowiązkowych zadań własnych gmin i powiatów. Taka zmiana pozwoliłaby samorządom legalnie finansować pomoc dla osób, które nie są już objęte programami centralnymi. Ograniczyłaby także niepewność dotyczącą możliwości przeznaczania lokalnych środków na działania interwencyjne, asystenckie, mieszkaniowe i socjalne.

Czas na spójne i odpowiedzialne działania

Stopniowe wygaszanie dotychczasowej pomocy nie oznacza, że znikają potrzeby osób starszych, chorych, niesamodzielnych czy wychowujących dzieci z niepełnosprawnościami. Bez odpowiednich przepisów przejściowych odpowiedzialność może zostać rozproszona pomiędzy administrację rządową, samorządy, placówki medyczne i podmioty prowadzące miejsca zakwaterowania.

Ekspertyza stanowi praktyczny punkt wyjścia do dalszej dyskusji nad tym, jak chronić osoby szczególnie narażone na wykluczenie, zapewnić ciągłość leczenia i zapobiec kryzysowi mieszkaniowemu. Pokazuje również, że potrzebne są nie tylko działania interwencyjne, lecz także trwałe uporządkowanie kompetencji i zasad finansowania usług integracyjnych. Proponowane zmiany mają ograniczyć uznaniowość, przewlekłość postępowań oraz chaos w działaniach instytucji publicznych i placówek medycznych.

Przeczytaj pełną ekspertyzę! 

O Akademii NGO

Artykuł powstał w ramach projektu: Akademia NGO – dobre prawo dla integracji, realizowanego przez Stowarzyszenie MOST.

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej (Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–2027), obejmuje organizacje z województw: śląskiego, małopolskiego, opolskiego, łódzkiego, świętokrzyskiego i podkarpackiego.

Więcej informacji: www.akademiango.pl